Gıda İntolerans Testi Yaptırmadan Önce Bilmeniz Gerekenler

Parmak ucundan birkaç damla kan alınıyor ve birkaç gün sonra o renkli rapor geliyor: yaklaşık 100 gıda “düşük, orta, yüksek” intolerans diye sınıflanmış ve “yüksek” çıkanları diyetten çıkarmanız öneriliyor. Bu tip “gıda duyarlılık testleri” bugün özellikle sporculara pazarlanıyor; şişkinliği, yorgunluğu açıklayacağı, toparlanmayı ve performansı artıracağı vaat ediliyor.

Geçenlerde yurt dışından, iki metrenin üzerinde boyu olan genç bir basketbolcu danışanım tam da bu soruyla geldi. Şişkinlik yüzünden zaman zaman yeterince yemek yiyemediğini, yağ oranının da çok düştüğünü anlattı ve bazı gıdalara intoleransı olduğundan şüphelendiğini söyledi. Büyüme çağındaki, enerji ihtiyacı bu kadar yüksek bir sporcu için gereksiz bir gıda eleme ciddi bir risk demek. Ve bu, danışanlarımdan en sık duyduğum sorulardan biri: “Bende intolerans var mı, şu testi yaptırsam mı?”

Kısa cevap: Bu testler, sandığınız gibi herhangi bir gıdaya intoleransınız olup olmadığını ölçmüyor. Spor bilimci Asker Jeukendrup ve immünolog Mike Gleeson’ın güncel değerlendirmelerini ve uluslararası alerji derneklerinin görüşlerini, SPOREL Perform Well danışanlarım için özetledim.

Yazının sonunda, gerçek bir intolerans olup olmadığına nasıl karar verildiğini de bulacaksınız.

Bu testler aslında neyi ölçüyor?

Neredeyse tamamı kanınızdaki IgG (immünoglobulin G) düzeyine bakar; bazıları ise özellikle IgG’nin bir alt türü olan IgG4’ü ölçer. IgG, bağışıklık sistemimizin ürettiği bir antikor türüdür; vücuda giren yabancı bir proteini “işaretler” ve temizlenmesini kolaylaştırır.

Yemek yediğimizde, tam sindirilmemiş çok küçük miktarda protein parçası bağırsaktan kana ve lenf sıvısına geçer. Bu tamamen normaldir. Bağışıklık sistemi sık karşılaştığı bu gıda proteinlerini zamanla tanımayı öğrenir ve onlara karşı IgG üretir. IgG’nin işaretlediği proteinler de diğer bağışıklık hücreleri tarafından, herhangi bir iltihabi reaksiyon yaratmadan temizlenir.

Yani yüksek IgG iki şey söyler: o gıdayı sık yiyorsunuz ve vücudunuz onu sorunsuz tolere ediyor. Avrupa Alerji ve Klinik İmmünoloji Akademisi (EAACI) da gıdaya özgü IgG4’ün tekrarlayan maruziyeti ve bağışıklık toleransını gösterdiğini, aşırı duyarlılık nedeni sayılmaması gerektiğini belirtmiştir.

Bu yüzden raporlarda “yüksek” çıkan gıdalar neredeyse hep sporcunun süt, yumurta ve buğday gibi temel besinleridir.

Gerçek gıda alerjisi başka bir yoldan işler: IgE

Gıda alerjisinden sorumlu antikor IgE‘dir. IgE, mast hücreleri denen bağışıklık hücrelerinin yüzeyinde bekler; alerjen gıda geldiğinde bu hücreler dakikalar içinde histamin salar. Sonuç: kaşıntı, yüzde ve ciltte şişlikler, nefes darlığı, en ağır hâliyle anafilaksi.

IgG bu yolda yer almaz. İnsanlarda IgG4’ün histamin salınımını tetiklediğine dair ikna edici kanıt yoktur; gıda alerjisi tanısında değerini gösteren kontrollü bir çalışma da bulunmamaktadır.

Buradan iki önemli sonuç çıkar:

• Yüksek IgG alerji ya da intolerans anlamına gelmez.
• Düşük IgG de güvence vermez. Gerçek bir IgE alerjisi olan kişide IgG düşük çıkabilir ve yanlışlıkla tehlikeli bir gıdayı yeniden denemesi önerilebilir.

Raporlardaki “duyarlılık” kelimesinin ise üzerinde uzlaşılmış klinik bir tanımı yok. Diyetten bir şey çıkarınca daha iyi hissetmek, testin doğru olduğunu kanıtlamaz; her diyet değişikliği IgG’yle ilgisi olmayan nedenlerle iyi hissettirebilir.

Duyarlanma, intolerans, duyarlılık: Üç terim, üç farklı anlam

Bu üç kelime sık sık birbirinin yerine kullanılıyor, ama aynı şeyi anlatmıyorlar:

• Duyarlanma: Bağışıklık sisteminin bir gıda proteinini tanıması. Kan testinde spesifik IgE ya da deri prick testinde pozitif sonuçla gösterilir. Tek başına alerji anlamına gelmez.
• İntolerans: Bağışıklık sistemiyle ilgisi olmayan bir tepki. Örneğin laktoz intoleransında sorun, laktozu sindiren enzimin (laktaz) azlığıdır; antikor işin içinde yoktur.
• Duyarlılık: Test firmalarının kullandığı, üzerinde uzlaşılmış klinik bir tanımı olmayan belirsiz bir kelime.

Dünya Alerji Örgütü’nün altını çizdiği ilke şu: duyarlanma, alerji ile aynı şey değildir. Geçerli bir testte (deri prick testi ya da spesifik IgE) bile pozitif sonuç, ancak tekrarlayan belirtilerle örtüşüyorsa alerji anlamına gelir.

Bu yüzden alerji şüphesinde doğru sıralama şöyledir:

• Ayrıntılı bir öykü: ne yediniz, ne zaman, hangi belirti?
• Belirli bir şüpheyi test etmek için deri prick testi veya spesifik IgE.
• Gerekirse hekim gözetiminde gıda provokasyon testi (altın standart).

Geniş tarama panelleri, testin kendisi geçerli olsa bile iyi bir uygulama değildir: test edilen gıda sayısı arttıkça klinik anlamı olmayan pozitifler de artar ve her biri gereksiz bir kısıtlamaya kapı açar.

Altı kişiden biri inanıyor, yüz kişiden biri gerçekten alerjik.

Avrupa çalışmalarını bir araya getiren bir derlemeye göre insanların %17,3’ü hayatının bir döneminde gıda alerjisi olduğunu düşünüyor. Kan testinde IgE duyarlanması %10,1’de, deri prick testinde pozitiflik %2,7’de görülüyor. Ancak hekim gözetiminde yapılan gıda provokasyonunda gerçekten tepki verenler yalnızca %0,9.

Bu farkın bir kısmı, şişkinlik ve karın rahatsızlığı gibi sindirim belirtilerinin çok yaygın olmasından kaynaklanıyor. Bu belirtiler gelip geçer; günde birkaç öğün yediğimiz için de kötü geçen bir gün kolayca en son yenen yemeğe bağlanıyor. Üstelik bu bağlantıyı doğruluyor gibi görünen günler akılda kalıyor, diğerleri unutuluyor. Bazı gıdalar ise bağışıklık sistemiyle ilgisi olmadan belirti yapabilir: laktoz, ya da buğday, soğan, baklagiller ve bazı meyvelerde bulunan, ince bağırsakta zor sindirilip kalın bağırsakta fermente olan karbonhidratlar (FODMAP’ler).

Beklentinin de etkisi büyük. Glutene hassas olduğuna inanan 37 kişiyle yapılan çift kör bir çalışmada, gluten eklenince belirtiler kötüleşti; ama yerine peynir altı suyu proteini eklendiğinde de benzer şekilde kötüleşti. Glutene özgü bir etki katılımcıların yalnızca %8’inde görüldü. Bir gıdanın zarar vereceğine inanmak, yani bunu beklemek, belirtileri tetikleyebiliyor. Buna nosebo etkisi deniyor ve gıda adlarını listeleyen bir test raporu da tam da bu inancı besliyor.

Belirtileriniz gerçek: Test yerine neler yapabilirsiniz?

Sporcularda sindirim belirtileri çok yaygındır (%30–50) ve çoğunlukla gıda alerjisinden değil, egzersiz sırasında bağırsağa giden kan akışının azalması, mekanik etkiler ya da antrenman çevresindeki beslenmeden kaynaklanır. Bu yüzden işe testle değil, belirtilerle başlamak gerekir:

1. Belirtilerle başlayın. Ne hissettiğinizi, ne zaman ve ne sıklıkla ortaya çıktığını not edin. Daha önce bir IgG testi yaptırdıysanız, raporda “yüksek” çıkan gıdaları en sık yedikleriniz ile karşılaştırın; büyük olasılıkla iki listenin neredeyse aynı olduğunu göreceksiniz.
2. 2–3 hafta gıda ve belirti günlüğü tutun. Ne yediğinizi, ne kadar ve antrenmandan ne kadar önce yediğinizi; antrenmanın türünü ve şiddetini, hava koşullarını, kullandığınız besin takviyelerini ve ilaçları kaydedin.
3. Önce antrenmanla ilgili nedenleri kontrol edin. Sıvı alımı, sporcu içeceğinin yoğunluğu, antrenman öncesi öğünün zamanı ve içeriği, antrenmana yakın lif ve yağ tüketimi, ibuprofen gibi ağrı kesicilerin (NSAII) kullanımı ve hava sıcaklığı.
4. Tekrarlayan bir bağlantı arayın. Benzer koşullarda, aynı gıdadan sonra aynı belirti tekrar ediyor mu?
5. Tek seferde tek gıdayı çıkarın. 2–4 hafta çıkarıp planlı olarak geri ekleyin. Birden fazla gıdayı aynı anda çıkarmak sonucu yorumlanamaz hale getirir ve besin eksikliği riskini artırır.
6. Kırmızı bayrak varsa hemen hekime başvurun. Bu, her aşamada geçerlidir.

Kırmızı bayraklar: yemekten sonraki dakikalar ile 2 saat içinde başlayan tepki; cilt, solunum ya da dolaşımı etkileyen belirtiler; yalnızca yemekten sonra egzersiz yapınca ortaya çıkan belirtiler; dışkıda kan; açıklanamayan kilo kaybı veya demir eksikliği; geçmeyen ishal.

Önemli: Çölyak hastalığından şüpheleniliyorsa, testler yapılana kadar glutene devam edilmelidir. Test sonuçları ancak gluten tüketilirken geçerlidir.

Peki gerçek bir intolerans olduğuna nasıl karar verilir?

İntoleransı gösteren bir kan testi yoktur; IgG testleri de bu işi yapmaz. Karar, klinik öykü ile başlar ama orada bitmez. Belirleyici olan, tek bir gıdanın planlı olarak çıkarılıp geri eklenmesidir: gıda çıkarıldığında belirtiler azalıyor, geri eklendiğinde aynı şekilde tekrarlıyorsa intolerans olasıdır.

“Tolere edemiyorum” hissi önemli bir başlangıç noktasıdır, ama tek başına kanıt değildir; çünkü bir gıdanın zarar vereceğine inanmak bile belirti yaratabilir.

SPOREL Perform Well notu: akılda kalacaklar

• Yüksek IgG = sık yenen ve tolere edilen gıda. Bir sorun işareti değil.
• Düşük IgG = güvence değil. Gerçek alerji IgE ile işler.
• Yüksek ücret, sıfır tanısal değer. Bu testler genellikle yüksek ücretlerle satılır; ancak uluslararası alerji dernekleri tanı amacıyla kullanılmasını önermiyor.
• Gereksiz eleme performansın düşmanıdır. Süt, yumurta, buğday gibi temel gıdaları çıkarmak; protein, enerji, kalsiyum ve karbonhidrat açığı riski yaratabilir.
• Önce bağlantı, sonra eleme. Bir gıdayı çıkarmadan önce tekrarlayan bir bağlantı arayın; kırmızı bayrak gördüğünüz anda hekime başvurun.
• Belirtileriniz gerçek ve önemli. Ama doğru yol hekim değerlendirmesi ve bireysel bir beslenme planıdır, gıda intolerans testi değil.

Şişkinlik, yorgunluk ya da sindirim sorunu yaşıyorsanız, hemen bir gıda intolerans testine başvurmak yerine gelin belirtilerinizi birlikte konuşalım.

Bu yazı, Asker Jeukendrup ve Mike Gleeson’ın mysportscience’taki iki yazısından ve EAACI, WAO, NICE gibi uluslararası kurumların görüşlerinden yararlanılarak hazırlanmıştır.

Kaynak listesini isteyenlerle ayrıca paylaşabilirim.